Hommage aan Walter Nobbe (1941-2005)
(zelf)portetten, naakten,stillevens, en landschappen
26 oktober t/m 23 november 2005
woensdag t/m zaterdag 12-17 uur

Op 19 april j.l. overleed Walter Nobbe, schilder en ontwerper van het Nederlands Dans Theater en het Nationaal Ballet. Drie jaar geleden maakte hij met galerie Quintessens afspraken voor een expositie. Zijn eerste tentoonstelling in galerie Quintessens van naakten, (zelf)portretten, stillevens en landschappen zou in het najaar van 2005 plaatsvinden. Enkele van zijn vrienden, onder wie Pat Andrea en Dick Stapel, benaderden de galerie met de vraag of deze presentatie, maar dan als ‘hommage’, toch door kon gaan. Zijn academiegenoot en boezemvriend Pat Andrea, die tegenwoordig professor is aan de Parijse École Nationale Supérieure des Beaux-Arts, bood aan deze eretentoonstelling te openen (op 23 oktober a.s.).

John Sillevis en Wim van Krimpen van het Gemeentemuseum Den Haag
met de schilders Walter Nobbe, Pat Andrea en Peter Blokhuis (de voormalige ABN-groep)
voor het schilderij dat zij maakten voor de expositie 'De Nieuwe Realisten (2003).

Walter Nobbe en Pat Andrea werkten jarenlang samen. Zij deelden zelfs een atelier aan de Haagse Bierstraat. In 2003 maakten zij in het Gemeentemuseum Den Haag ter gelegenheid van de expositie ‘De Nieuwe Realisten’ ter plekke één groot schilderij. Dit deden zij samen met generatiegenoot Peter Blokhuis met wie zij in de jaren zeventig de ABN-groep (Andrea/Blokhuis/Nobbe) vormden.

Afgelopen najaar had Walter Nobbe een eenmanstentoonstelling in Pulchri Studio waarvan hij sinds 1971 lid was. Ter gelegenheid van die expositie verscheen Deel 8 in de serie Haags Palet. Deze monografie is getiteld ‘Walter Nobbe’.

Walter Nobbe, van theater naar stilte

'Man met groene broek', 2000 olieverf en tempera/doek, 45 x 45 cm

Walter Nobbe was één van de kunstenaars die het gezicht van de Haagse kunst bepaalde in ‘t laatste kwart van de twintigste eeuw. Vanaf 1963 deelde hij een atelierwoning met de schilder Pat Andrea in de Bierstraat in Den Haag.Walter Nobbe en Pat Andrea verrasten de ouders van Pat na een vakantie, door de hal van hun woning te verfraaien met een levensgroot fresco met figuren en stillevens die doen denken aan Piero della Francesca. Ze waren moderne, realistische schilders, maar ze schroomden niet om hun werk soms aan te vullen met citaten uit de kunstgeschiedenis. Dit element deelden zij met Peter Blokhuis, een generatiegenoot, die samen met hen de groep ABN (Andrea, Blokhuis, Nobbe) vormde.

Gedrieën presteerden zij het in 1972 om gedurende drie weken in het Rotterdamse Lijnbaancentrum dagelijks gezamenlijk een schilderij te produceren waarin reacties op nieuws in kranten en op televisie werden uitgebeeld, opnieuw met snedige citaten uit de kunstgeschiedenis, van het Italiaanse Quatrocento tot aan het Impressionisme. Al in 1969 had Walter Nobbe samengewerkt met Pat Andrea aan de theaterproductie ‘Marya’van Isaak Babel onder regie van Carel van der Plas bij de Haagse Comedie. In 1970 nodigde het Haagse Gemeentemuseum Blokhuis, Andrea en Nobbe uit om een moderne vorm van diorama’s te schilderen bij de tentoonstelling Huis in, Huis uit, een expositie over wooncultuur en toegepaste kunst. Een jaar later werd Walter Nobbe door de danser en choreograaf Frans Vervenne gevraagd om ontwerpen te maken voor het Nederlands Dans Theater (NDT) in een productie van Pudding en Gisteren. Deze opdracht zou verstrekkende gevolgen hebben voor de artistieke loopbaan van Walter Nobbe. De ABN-groep raakte uit elkaar; Pat Andrea ging reizen maken naar Cuba en Argentinië, en Peter Blokhuis koos gastarbeiders in Den Haag, maar ook in hun landen van herkomst, als onderwerp van zijn schilderijen en tekeningen.

Walter Nobbe raakte steeds meer in de ban van het theater en het ballet. Hij ontwierp decors Voor ‘Penthesileia’ van Von Kleist, ‘Don Gil met de groene broek’ van Tirso de Molina, en ‘Dona Rosita’ van Frederico García Lorca. De legendarische Carel Birnie, de drijvende kracht achter NDT, onderkende de grote kwaliteit van de ontwerpen van Walter Nobbe en introduceerde hem bij jonge choreografen als Jiri Kylian, Nacho Duato en Christopher Bruce. In die periode kende het Nederlands ballet een ongekende bloeiperiode; het NDT en het Nationaal Ballet groeiden uit tot dansgezelschappen met een internationale reputatie.Voor Walter Nobbe betekende dit een opening naar buitenlandse dansgroepen zoals Rambert Dance Company in Londen, het Houston Ballet uit Houston Texas, en de Compania Nacional de Danza in Madrid.

'Mandarijnen', 2002-2004 olieverf/doek, 25 x 30 cm.

In minder dan twintig jaar tijd, tussen 1972 en 1990 ontwierp Walter Nobbe meer dan veertig dansproducties – een alles absorberende bezigheid, niet alleen door het hoge aantal, maar ook door het steeds meereizen met de ‘companies’ op hun tournees langs de grote theatercentra van de wereld. Opmerkelijk veel van de producties waaraan Walter Nobbe meewerkte zijn op het repertoire van de gezelschappen gebleven, of werden overgenomen door andere dansgroepen. Zo werd Jiri Kylians ‘Sinfonietta’ elfmaal opnieuw ingestudeerd en opgevoerd in New York, Praag, Sydney, Parijs, Stockholm en Houston. Het was een inspirerende periode voor Walter Nobbe, maar ook een tijd waarin nagenoeg geen ruimte en energie overbleef voor het zogenaamde vrije werk, de schilderkunst waarop hij zich in de eerste jaren van zijn loopbaan met zoveel liefde had gestort.

In 1990 besloot Walter Nobbe een punt te zetten achter zijn carrière als theaterontwerper en terug te keren tot de schilderkunst. Er zouden nog wel incidentele ontwerpen volgen en soms reisde Nobbe nog wel mee om aanwijzigingen te geven voor de mise-en-scène in buitenlandse theaters, maar van dit moment stond het schilderen en tekenen weer centraal in het leven. Hij betrok een aantrekkelijk atelier aan het Haagse Groenwegje, niet ver van zijn oude studio aan de Bierstraat. Deze ruimte zou hem door zijn fraaie lichtval en zijn rustige ligging dienen als een plek vol inspiratie, een werkplek om zichzelf en zijnartistieke voorkeuren te herontdekken. Walter Nobbe bleef trouw aan zijn eigen vorm van realisme, geënt op rechtstreekse waarneming zoals het tekenen naar model maar ook op beeldmateriaal zoals fotografie, filmbeelden en reproducties van kunstwerken. Op zijn vele reizen over de hele wereld tijdens de tournees van de balletopvoeringen bezocht Walter Nobbe de grote musea en koos en fotografeerde hij zijn favoriete kunstwerken: beelden uit de Griekse en Romeinse beschaving, Egyptische Fayoum-portretten, mythologische figuren in het werk van Carravaggio, portretten van Ingres, sportfiguren van Eakins, Kopenhaagse stadsgezichten van Kobke en naaktfoto’s van Wilhelm von Gloeden. Zo ontstond een hoogstpersoonlijk panorama, een panopticum van beelden uit allerlei tijdperken, vermengd met persoonlijke ontmoetingen en avonturen.

''Staand model', 2000-2004 olieverf en tempera/doek, 60 x 52 cm

Walter Nobbe ondervond zijn overgang van het theater naar de stilte van zijn atelier als een riskante sprong in het duister. Hij moest nu zijn eigen vorm en zijn eigen kleur vinden, zijn eigen beeldtaal. Voor geen enkele kunstenaar is dat een gemakkelijke weg en voor Walter Nobbe zeker niet, want hij behoorde niet tot de schilders die moeiteloos de ene artistieke stapna de andere nemen. Walter Nobbe werkte behoedzaam, hij dacht lang na voor hij een idee omzette in werkelijkheid en gaandeweg kon hij radicaal van koers veranderen Walter Nobbe kon een schilderij, dat voor een buitenstaander al de indruk van een voltooid kunstwerk oproept, een tijdlang –soms jaren – wegzetten, het dan opnieuw ter hand nemen en het dan welhaast onherkenbaar veranderen, Die veranderingen konden te maken hebben met nieuwe technische vondsten, of een voorkeur voor een nieuwe toon of achtergrond.

Tijdens een bezoek aan zijn atelier, werkte hij soms aan een stilleven dat was uitgevoerd tegen een zwart fond; bij een later bezoek was die zwarte achergrond vervangen door een zacht oker vlak, sommige onderdelen van het stilleven waren van plaats verwisseld en het kunstwerk had een totale metamorfose ondergaan. Dat was ijzingwekkend, omdat je al bij de eerste aanblik overtuigd was van de artistieke mogelijkheden. Zo ging het ook met zijn figuurstukken. Modellen liggen soms eerst tussen Venetiaanse kussens, of ze staan voor een raam dat uitzicht biedt op een zuidelijk heuvellandschap, maar binnen een paar maanden bleken de kussens weggeschilderd te zijn en was het het lanschap weggetoverd, alsof het er nooit geweest was. Walter Nobbe construeerde zijn eigen werkelijkheid in zijn schilderijen Een model kon hem fascineren, maar ook een detail van een schilderij van Velazquez of een krantenknipsel. Zoals Picasso en Braque hun collages vulden met ‘objets trouvé’s’, zo verzamelde Walter Nobbe ook zijn motieven om ze na rijp beraad samen te voegen tot een perfect geheel. De gemakkelijke charme van de snelle schets maakt geen deel uit van het werk van Walter Nobbe. Hij streefde een uitgebalanceerd totaal na. De lichamen die hij schilderde overstijgen de weergave van een individueel persoon. Walter Nobbe werkte toe naar een eigen schoonheidsideaal.

'Stefan', 2002-2004 olieverf en tempera op doek, 80 x 80 cm

Zijn figuren zijn dromerig, in zichzelf gekeerd, soms sensueel en languissant, maar soms evengoed alert en direct. Net als in de foto’s van Mapplethorpe zijn de stillevens van Nobbe van een erotische tastbaarheid, terwijl in zijn naaktmodellen het erotische element vrijwel nooit de overhand heeft. De spanning die blijft is subtiel, prmair bepaalt door het oog van de kunstenaar, niet door fysieke kwaliteiten van het model. De optiek van de schilder leidt tot een verstild resultaat: het verlangen is tijdloos geworden, de drift is omgezet in poëzie. Na de opwindende jaren in de wereld van het theater en het ballet heeft Walter Nobbe in zijn schilderijen en tekeningen nu rust en intensiteit gevonden, een weldadige stilte die het resultaat is van nauwkeurige waarneming en een met zorg opgebouwde vakbeheersing.

Walter Nobbe formuleerde zijn eigen beeldtaal; wie terugkijkt naar zijn werk uit vroegere jaren, staat versteld over de consequente lijn die hij in de loop van de tijd heeft uitgezet.

John Sillevis

Foto's Piet Gispen